ATATÜRK ve EKOMOMİ
Atatürk dönemi ekonomi politikası, askeri zaferlerin ardından tam bağımsızlığın ancak ekonomik bağımsızlıkla korunabileceği inancına dayanan, pragmatik ve milli bir kalkınma modelidir.
Bağımsızlığın Temeli: Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve İktisadi Mucize
Kurtuluş Savaşı’ndan yeni çıkmış, sermayesi tükenmiş, sanayisi olmayan ve nitelikli insan gücünü kaybetmiş bir ülkenin küllerinden doğması, sadece askeri değil, aynı zamanda büyük bir ekonomik başarıdır. Mustafa Kemal Atatürk’ün "Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olursa olsun, ekonomik zaferlerle taçlandırılamazlarsa kalıcı olamazlar" sözü, yeni devletin ekonomi politikasının temel felsefesini oluşturur.
İşte adım adım Türkiye Cumhuriyeti'nin iktisadi temelini atan o stratejiler:
1. İzmir İktisat Kongresi ve Milli Ekonomi Hamlesi (1923)
Henüz Cumhuriyet ilan edilmeden önce toplanan İzmir İktisat Kongresi, yeni devletin ekonomi rotasını çizmiştir.
- Misak-ı İktisadi: Ekonomik bağımsızlık yemini kabul edilmiştir.
- Yerli Üretim: Yabancı tekellerine son verilmesi ve yerli malı kullanımı teşvik edilmiştir.
- Girişimcilik: Türk girişimcisini ve tüccarını destekleme kararı alınmıştır.
- Köylünün Rahatlatılması: Üretimi artırmak için köylünün üzerindeki ağır bir yük olan Aşar Vergisi (1925) kaldırılmıştır.
2. Devletçilik İlkesi ve Planlı Kalkınma Dönemi (1930'lar)
1929 yılında tüm dünyayı sarsan Büyük Buhran (Ekonomik Buhran), Türkiye'yi de derinden etkilemiştir. Özel sektörde yeterli sermaye birikimi olmadığı için devlet, bizzat üretime katılarak "Devletçilik" ilkesini devreye sokmuştur.
- I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1933): Dünyanın ilk başarılı planlı kalkınma modellerinden biridir.
- Temel Sanayi Kolları: Pamuk, şeker, kumaş, demir-çelik ve çimento gibi ham maddesi yurt içinde olan fabrikaların kurulmasına öncelik verilmiştir.
- Dışa Bağımlılığın Azalması: Türkiye, un ve şeker ithal eden bir ülkeden, bunları ihraç eden bir ülkeye dönüşmüştür.
3. Finansal Bağımsızlık ve Kurumsallaşma
Ekonomik hamleleri finanse etmek ve milli parayı korumak amacıyla güçlü finans kurumları inşa edilmiştir.
- Türkiye İş Bankası (1924): İlk milli özel banka olarak kurulmuş ve yerli girişimciye kredi sağlamıştır.
- Merkez Bankası (1930): Türk parasının değerini korumak ve para basma yetkisini millileştirmek için kurulmuştur.
- Sümerbank ve Etibank: Sanayi ve madencilik yatırımlarını finanse eden devlete ait öncü bankalar olmuştur.
4. Altyapı ve Ulaşım Ağının Millileştirilmesi
Atatürk döneminde ulaşım, ekonominin can damarı olarak görülmüştür. "Demiryolları refah ve ümran getirir" anlayışıyla büyük yatırımlar yapılmıştır.
- Demir Ağlar: Yabancı şirketlerin elindeki demiryolları satın alınarak millileştirilmiştir.
- Limanlar ve Denizcilik: Kabotaj Kanunu (1926) ile Türk karasularında ticaret hakkı sadece Türk gemilerine verilmiştir.
Sonuç: Borçsuz ve Kendi Kendine Yeten Bir Ülke
Atatürk dönemi ekonomi politikası, dogmatik bir ideolojiye değil, memleketin ihtiyaçlarına ve gerçeklerine dayanan "pragmatik" bir modeldir. Osmanlı'dan kalan Düyun-u Umumiye borçları düzenli olarak ödenirken, bütçe açığı verilmemiş ve Türk Lirası değerini korumuştur. Bu dönem, askeri bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla nasıl taçlandırılacağının dünyadaki en somut örneklerinden biridir.
Atatürk Döneminde Kurulan Öncü Fabrikalar ve Sanayi Kuruluşları
Atatürk dönemi ekonomi politikasının en somut meyveleri, ülkenin dört bir yanında yükselen ve her biri ekonomik bağımsızlığın birer kalesi olan fabrikalardı. İşte o dönemde kurulan başlıca sanayi kuruluşları:
- 1926 - Alpullu Şeker Fabrikası (Kırklareli): Türkiye'nin ilk şeker üreten fabrikası olarak tarihe geçti.
- 1926 - Uşak Şeker Fabrikası: Yerel müteşebbislerin öncülüğünde kurulan ilk şeker fabrikalarındandır.
- 1926 - Kayseri Tayyare Fabrikası: Türkiye'nin ilk uçak fabrikası olup, döneminde yüzlerce uçak üretti.
- 1927 - Bünyan Dokuma Fabrikası (Kayseri): Tekstil sektöründe yerli üretimin ilk modern adımlarından biri oldu.
- 1929 - Eskişehir Cer Atölyesi: Demiryolları için lokomotif ve vagon onarımı/üretimi amacıyla genişletildi.
- 1934 - Bakırköy Bez Fabrikası: Sümerbank çatısı altında pamuklu dokuma üretimine başladı.
- 1934 - Keçiborlu Kükürt Fabrikası (Isparta): Tarım ve sanayi için kritik olan kükürt üretimini sağladı.
- 1935 - Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası (İstanbul): Ülkenin cam ve züccaciye ihtiyacını yerli imkanlarla karşıladı.
- 1935 - Kayseri Bez Fabrikası: Dönemin en büyük ve modern entegre tekstil fabrikası olarak açıldı.
- 1936 - İzmit Kağıt Fabrikası: Türkiye'nin ilk yerli kağıt ve karton üretim tesisi oldu (SEKA).
- 1937 - Karabük Demir-Çelik Fabrikası: "Fabrikalar kuran fabrika" unvanıyla ağır sanayinin temeli atıldı.
- 1937 - Nazilli Basma Fabrikası: Atatürk'ün açılışını bizzat yaptığı, sosyal tesisleriyle örnek bir yerleşkeydi.
- 1938 - Bursa Merinos Fabrikası: Yünlü kumaş ve tekstil üretiminde ülkeyi dışa bağımlılıktan kurtardı.
Tepkiniz Nedir?
